Kako temperature rastu, a šumski požari sve više ugrožavaju prirodna područja i lokalne zajednice širom Evrope, sve veća pažnja posvećuje se preventivnim merama koje mogu predstavljati dopunu konvencionalnim metodama zaštite od požara.
Jedan od pristupa je kontrolisana ispaša u šumskim područjima, agrošumarska praksa koja može doprineti smanjenju nagomilavanja lako zapaljive vegetacije, uz istovremeno očuvanje biodiverziteta i održivo upravljanje prirodnim područjima. Međutim, kako organizovati ispašu, a da se pritom ne ugroze dobrobit domaćih životinja, prirodna staništa divljih životinja ili obnavljanje šumskih ekosistema? I šta evropski stručnjaci i praktičari mogu naučiti iz postojećih inicijativa?
Odgovori na ova pitanja ne zavise samo od prisustva domaćih životinja u šumskim područjima. Neophodni su adekvatno upravljanje, dobro poznavanje ekoloških procesa i razumevanje međusobnih odnosa između životinja, šumskih ekosistema i ljudi.
Apokaliptični naslovi, potresni snimci prašine i dima koji prekrivaju nebo – sve smo to imali priliku da vidimo tokom proteklih letnjih meseci. Sada, kada je jesen u punom jeku, nada da će hladniji deo godine doprineti obnovi degradiranih ekosistema uliva nam optimizam. Međutim, pored izveštavanja o ljudima koji su bili primorani da napuste svoje domove, veoma malo pažnje posvećeno je uticaju ovakvih razornih prirodnih katastrofa na divlje životinje.
Kada dođe do požara katastrofalnih razmera, divlje životinje gube ne samo svoja staništa i skloništa već često i živote. Požari visokog intenziteta, koji zahvataju krošnje drveća, mogu ozbiljno narušiti biološka svojstva zemljišta, uništiti stabla koja služe za gnežđenje i dovesti do uginuća životinjskih vrsta koje se sporo kreću i nisu u mogućnosti da pobegnu. Kada je pravilno planirana i sprovedena, ispaša u šumskim područjima može smanjiti nagomilavanje lako zapaljivog biljnog materijala i doprineti smanjenju rizika od šumskih požara. Međutim, uspešnost ove prakse zavisi od adekvatnog upravljanja i primene interdisciplinarnih stručnih znanja.
Održavanjem niske žbunaste i druge vegetacije u donjim slojevima šume, domaće životinje mogu doprineti tome da eventualni požari ostanu ograničeni na površinske slojeve vegetacije, uz niži intenzitet širenja vatre. Na taj način povećavaju se mogućnosti da divlje životinje izbegnu požar, da odrasla stabla prežive, a da se ekosistem oporavi u znatno kraćem periodu, potencijalno za nekoliko meseci umesto više decenija.
Trenutno je u različitim evropskim zemljama ispaša u šumskim područjima zabranjena ili u velikoj meri ograničena. Evropska agrošumarska federacija (EURAF) sprovela je analizu pravnog okvira koji reguliše ispašu u šumskim područjima širom Evropske unije, kao odgovor na dokument Evropske komisije „Integrisana komunikacija o šumskim požarima” (Integrated Wildfire Communication), objavljen ranije tokom 2026. godine. Jedan od glavnih zaključaka ove analize jeste da je nacionalno zakonodavstvo u velikoj meri zastarelo i da često ne dozvoljava ispašu u šumama. Ovakva ograničenja zasnivaju se na ranijem shvatanju da ispaša domaćih životinja može imati negativne posledice po šumske ekosisteme, uključujući sabijanje zemljišta, prekomernu ispašu i usporavanje rasta i razvoja drveća.
Dilema predatora
Kada je reč o međusobnim odnosima divljih i domaćih životinja, često preovladava previše pojednostavljeno shvatanje. Veliki predatori napadaju domaće životinje, pa se zbog toga smatra da ih u svim okolnostima treba fizički razdvojiti. Iako je ovakav pristup razumljiv, on zanemaruje činjenicu da biljojedi imaju ključnu ulogu u očuvanju zdravih šumskih ekosistema.
Povratak velikih predatora, poput vukova, u evropske šume dodatno usložnjava ovu problematiku. Ograđivanje šumskih područja ili trajno držanje domaćih životinja u zatvorenim objektima može sprečiti sukobe između domaćih životinja i predatora, ali istovremeno omogućava nekontrolisano nagomilavanje lako zapaljive vegetacije u donjim slojevima šume. Realistično i održivo rešenje podrazumeva ponovno uključivanje čoveka u upravljanje ovim ekosistemima. Profesionalni pastiri, uz primenu savremenih tehnologija virtuelnog ograđivanja, korišćenje tradicionalnih pasa čuvara stada i obezbeđivanje noćnih obora, omogućavaju domaćim životinjama da ostvaruju svoju važnu ekološku ulogu, uz istovremenu zaštitu stada i divljih predatora.<br/>
Zabrinutost koja je dovela do uvođenja zakonskih ograničenja ipak nije u potpunosti neopravdana. Nekontrolisana ispaša domaćih životinja u šumskim područjima, bez odgovarajućeg nadzora, zaista može dovesti do oštećenja mladih stabala, guljenja kore drveća i sabijanja zemljišta. Međutim, ključ uspeha leži u adekvatnom upravljanju ispašom. Planska i kontrolisana ispaša u šumskim područjima zasniva se na pravilnom određivanju vremena i trajanja ispaše, kontrolisanoj gustini naseljenosti životinja i njihovom planskom premeštanju između pašnjačkih površina. Cilj nije nekontrolisano puštanje stada u šumu, već usmerena i ciljana ispaša kojom se smanjuje količina lako zapaljivog biljnog materijala, bez narušavanja prirodnog obnavljanja šumske vegetacije. Prema tome, izazov nije samo u ponovnom uvođenju domaćih životinja u šumske ekosisteme, već pre svega u razumevanju načina na koji se ispašom može adekvatno upravljati kako bi se smanjio rizik od šumskih požara, uz istovremeno očuvanje dobrobiti domaćih životinja, biodiverziteta i dugoročne prirodne obnove šuma.
Kako ispaša doprinosi obnovi i oživljavanju šuma
Uspešna primena ispaše u šumskim područjima podrazumeva mnogo više od samog ponovnog uvođenja domaćih životinja u šumske ekosisteme. Ona zahteva stručnjake koji razumeju ponašanje i dobrobit životinja, ekologiju šumskih ekosistema, prevenciju šumskih požara, kao i praktične aspekte upravljanja ispašom. Razvoj ovakvih interdisciplinarnih znanja i veština predstavlja jedan od izazova na koje projekat HALE nastoji da odgovori.
Suprotno shvatanju da ispaša nužno dovodi do degradacije šumskog zemljišta, kontrolisana ispaša može stimulisati njegovu biološku aktivnost. Izmet i urin domaćih životinja doprinose vraćanju važnih hranljivih materija u površinske slojeve zemljišta, stvarajući povoljne mikrostanišne uslove za kišne gliste, koprofagne tvrdokrilce i larve insekata. Ovi organizmi, zauzvrat, doprinose aeraciji zemljišta, poboljšavaju njegovu sposobnost zadržavanja vode i predstavljaju važnu osnovu lanaca ishrane u šumskim ekosistemima. Na taj način održavaju se složeni biološki procesi koji mogu biti ozbiljno narušeni ili potpuno uništeni tokom katastrofalnih šumskih požara.
Gusta i ujednačena žbunasta vegetacija ograničava prodiranje sunčeve svetlosti i smanjuje raznovrsnost biljnih vrsta, što može negativno uticati i na populacije ptica. Kontrolisana ispaša u šumskim područjima doprinosi proređivanju guste vegetacije u donjim slojevima šume, stvarajući mozaičnu strukturu vegetacije. Ovakva prostorna struktura omogućava pticama koje se hrane insektima lakše kretanje i pronalaženje hrane, dok vrstama koje se gnezde na zemlji pruža odgovarajuća skloništa u blizini otvorenih površina. Istovremeno, očuvanje starih stabala obezbeđuje pogodna mesta za gnežđenje vrsta poput sova i detlića, koje koriste šupljine u drveću. Raznovrsna struktura vegetacije može doprineti stvaranju različitih staništa i povećanju dostupnosti hrane za divlje životinje, iako konkretni efekti zavise od lokalnih ekoloških uslova i intenziteta ispaše.
Kada je reč o dobrobiti domaćih životinja, prednosti agrošumarskih sistema znatno prevazilaze obezbeđivanje osnovne zaštite od nepovoljnih vremenskih uslova. Istraživanja i aktivnosti organizacija kao što je Irski agrošumarski forum (Irish Agroforestry Forum – IAF) ukazuju na to da drveće u silvopastoralnim sistemima može imati značajnu ulogu u očuvanju zdravlja životinja. Krošnje drveća stvaraju povoljnije mikroklimatske uslove, ublažavajući toplotni stres tokom leta, dok u zimskom periodu mogu doprineti povećanju temperature na pašnjacima za nekoliko stepeni. Time se omogućava produžavanje perioda ispaše na otvorenom i smanjuje potreba za držanjem životinja u zatvorenim objektima, kao i stres povezan sa ograničenim prostorom i kretanjem. Pored toga, dostupnost lisne mase drveća i žbunja kao dodatnog izvora hrane, poput lišća vrbe ili leske, omogućava domaćim životinjama da obogate obrok mineralnim materijama, uključujući cink i kobalt, koje drveće svojim dubokim korenovim sistemom usvaja iz dubljih slojeva zemljišta. Pojedine biljne materije, poput tanina prisutnih u lišću, mogu imati antiparazitsko dejstvo i doprineti smanjenju potrebe za primenom hemijskih antiparazitskih sredstava, uz istovremeno povoljno delovanje na zdravlje i funkciju digestivnog sistema. Konzumiranje ovakvih biljaka može predstavljati i jedan od oblika prirodnog ponašanja životinja usmerenog na ublažavanje zdravstvenih tegoba.
U Centralnoj Evropi, Nemačko udruženje za agrošumarstvo (German Agroforestry Association – DeFAF) ističe značaj silvopastoralnih sistema u ublažavanju toplotnog stresa kod domaćih životinja i regulisanju vodnog režima zemljišta. Istraživanja koja navodi DeFAF pokazuju da goveda mogu početi da doživljavaju toplotni stres već pri temperaturama od 20 °C, ukoliko je relativna vlažnost vazduha visoka. Krošnje drveća u silvopastoralnim sistemima mogu doprineti snižavanju temperature vazduha ispod krošnji i do 6 °C, čime se ublažava negativan uticaj visokih letnjih temperatura na metabolizam, zdravstveno stanje i proizvodnju mleka kod goveda. Osim toga, dubok korenov sistem drveća doprinosi stvaranju takozvanog „efekta sunđera” u zemljištu, poboljšavajući infiltraciju i zadržavanje vode. Na taj način vegetacija u donjim slojevima šumskih ekosistema može duže zadržati odgovarajući nivo vlažnosti tokom sušnih perioda, čime se usporava isušivanje biljnog materijala i smanjuje rizik od stvaranja uslova pogodnih za nastanak i širenje požara.
Zašto su nam potrebni pastiri, a ne samo životinje
Na kraju, domaće životinje ne mogu samostalno doprineti očuvanju šuma – za to im je neophodna saradnja sa ljudima. Ponovno uvođenje ispaše u šumska područja doprinosi unapređenju dobrobiti ljudi, ne samo kroz zaštitu naseljenih mesta i smanjenje potrebe za masovnim evakuacijama stanovništva usled požara, već i kroz ponovno prepoznavanje značaja pastirskog zanimanja, koje ima važnu društvenu i ekološku ulogu. Finansijska podrška stalnom prisustvu pastira i sprovođenju odgovarajućih zaštitnih mera omogućava da se tradicionalno stočarstvo, koje je u mnogim područjima gotovo zaboravljeno, razvije u važan instrument prevencije i zaštite od katastrofalnih posledica klimatskih promena.<br/>
Širom mediteranskog regiona razvijene su brojne inicijative koje su vremenom prerasle u uspešne primere dobre prakse, centre razmene znanja i iskustava, kao i modele saradnje usmerene ka jačanju otpornosti prirodnih područja na klimatske promene. U južnoj Španiji, u okviru inicijative Red de Áreas Pasto-Cortafuegos de Andalucía (Mreža pašnjačkih protivpožarnih pojaseva Andaluzije), više od 200 lokalnih pastira dobija finansijsku naknadu za organizovanje ispaše ovaca i koza duž strateški raspoređenih protivpožarnih koridora u državnim šumama. Više od 100.000 životinja održava preko 6.000 hektara protivpožarnih pojaseva, sprečavajući nagomilavanje lako zapaljive vegetacije. Na ovaj način troškovi održavanja protivpožarnih površina za lokalne samouprave smanjuju se i do 75% u poređenju sa primenom mehaničke opreme, dok se istovremeno obezbeđuje stabilan izvor prihoda za stočare u ruralnim područjima.
autora Vandendriessche Jari (2024) https://www.doi.org/10.5281/zenodo.1383507
Dalje na zapadu, u planinskim područjima unutrašnjosti Portugalije, u okviru pilot-programa uvedena je ispaša stada autohtone rase planinskih koza (Cabra Jarmelista), opremljenih ogrlicama za virtuelno ograđivanje. Koze se koriste za kontrolisanu ispašu guste žbunaste vegetacije, naročito žukve i bodljikavog šiblja, čime se održavaju otvoreni koridori sa mozaičnom strukturom vegetacije. Na ovaj način doprinosi se zaštiti ugroženih planinskih naselja od šumskih požara, uz istovremeno očuvanje autohtonih rasa domaćih životinja kojima preti nestanak.
U planinskim područjima Abruča, u centralnoj Italiji, tradicionalna sezonska selidba stoke između letnjih i zimskih pašnjaka (transumanza), koju je UNESCO prepoznao kao nematerijalnu kulturnu baštinu, danas dobija novu ulogu u prilagođavanju klimatskim promenama i jačanju otpornosti prirodnih ekosistema. Tradicionalne lokalne rase ovaca koriste planinske pašnjake, rubove šuma i površine obrasle žbunastom vegetacijom na većim nadmorskim visinama. Jagnjeće meso dobijeno od odgovarajućih rasa ovaca iz ovog regiona može se plasirati na tržište pod oznakom zaštićenog geografskog porekla (PGI) „Agnello del Centro Italia”, pod uslovom da su ispunjeni propisani zahtevi u pogledu proizvodnje. Uz široku primenu tradicionalnih maremano-abruških pastirskih pasa čuvara stada (Cani da Presa/Pastore Abruzzese), ovakav način uzgoja omogućava kontrolu biljne biomase i održavanje otvorenih površina na rubovima šuma, uz istovremenu zaštitu domaćih životinja i omogućavanje njihovog suživota sa autohtonim populacijama vukova.
Dalji koraci
Ciljana i kontrolisana ispaša u šumskim područjima može imati daleko veći značaj nego što se na prvi pogled čini. Kada se integriše u regionalne planove upravljanja prirodnim područjima, ona predstavlja jednu od strategija prevencije šumskih požara sa najvećim potencijalom za široku primenu, uz relativno niske troškove i povoljne ekološke efekte. Međutim, prelazak sa pojedinačnih primera dobre prakse na sistemsku primenu širom Evrope zahteva promene kako u javnim politikama, tako i u obrazovanju.
Da bi domaće životinje mogle efikasno doprineti zaštiti šuma i ljudskih života, države članice Evropske unije moraju, pre svega, modernizovati zastarele nacionalne propise kojima se uređuje upravljanje šumama, a koji često ne prave razliku između štetne, nekontrolisane ispaše i korisnih silvopastoralnih praksi koje doprinose prevenciji požara. Podjednako je važno ulagati u infrastrukturu i podršku tradicionalnom pašnjačkom stočarstvu, kroz obuku pastira za korišćenje savremenih tehnologija, poput virtuelnog ograđivanja i mera zaštite stada od predatora, kao i obezbeđivanje odgovarajuće finansijske naknade za važne ekosistemske usluge koje pružaju. Iznad svega, istinska primena pristupa „Jedno zdravlje” (One Health) podrazumeva prepoznavanje činjenice da se zaštita ljudskih naselja od katastrofalnih šumskih požara ne može posmatrati odvojeno od dobrobiti domaćih životinja, egzistencije stočara i pastira, kao ni očuvanja šumskog biodiverziteta. Ponovnim uvođenjem obučenih pastira i adekvatno upravljanih stada u šumske ekosisteme ne postiže se samo smanjenje količine lako zapaljivog biljnog materijala, već se doprinosi i obnovi funkcionalnih, biološki raznovrsnih i otpornih ekosistema, sposobnih da se prilagođavaju promenljivim klimatskim uslovima.
Projekat HALE nema za cilj da razvija potpuno nova rešenja zanemarujući postojeća znanja i iskustva. Naprotiv, tokom naredne dve godine naš cilj je da razvijemo prvi integrisani obrazovni program koji će se oslanjati na rezultate prethodnih inicijativa u oblasti agrošumarstva i dobrobiti životinja. Program će biti namenjen obrazovanju i osposobljavanju budućih stručnjaka iz prakse, poljoprivrednih savetodavaca i drugih profesionalaca, sa ciljem unapređenja njihovih znanja i kompetencija kroz interdisciplinarni pristup. Znanja i iskustva stečena kroz prethodne projekte, kao što su FIRE RES (Horizon 2020), Shep4eco(Erasmus+) i ShepForBio(LIFE), predstavljaće dragocene i komplementarne izvore stručnih informacija, čime će se dodatno osnažiti doprinos projekta HALE sprovođenju konkretnih aktivnosti i primeni održivih rešenja u praksi.